TỪ SỰ CỐ TÀU CHỞ DẦU TẠI HORMUZ ĐẾN YÊU CẦU SẴN SÀNG ỨNG PHÓ TRÀN DẦU TRÊN BIỂN TẠI VIỆT NAM

Một tàu chở dầu phát nổ sau khi được Iran cho biết đã va phải thủy lôi tại eo biển Hormuz cho thấy một tai nạn hàng hải liên quan đến dầu có thể nhanh chóng trở thành vấn đề môi trường. Với một quốc gia có đường bờ biển dài và hoạt động vận tải, cảng biển, kho cảng dầu khí diễn ra thường xuyên như Việt Nam, năng lực ứng phó cần được chuẩn bị từ trước khi sự cố xảy ra.

Từ một tai nạn hàng hải đến nguy cơ ô nhiễm biển

Ngày 14/9/2026, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết một siêu tàu chở dầu phát nổ sau khi va phải thủy lôi khi đi qua một tuyến đường ở phía Nam eo biển Hormuz. Theo VietnamPlus, tại thời điểm thông tin được công bố, chưa rõ tàu thuộc quốc gia nào và chưa có thông tin đầy đủ về hậu quả môi trường của vụ việc.

Hormuz là một trong những tuyến hàng hải năng lượng quan trọng nhất thế giới. Khoảng 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển được cho là đi qua eo biển này, cùng với khối lượng lớn khí tự nhiên hóa lỏng và các loại hàng hóa khác.

Sự cố tràn dầu trên eo biển Hormuz

Dù chưa thể kết luận vụ việc có gây ra một sự cố tràn dầu hay không, tình huống này cho thấy một rủi ro đặc thù của vận tải dầu bằng đường biển: Một tai nạn có thể đồng thời đặt ra yêu cầu cứu người, bảo đảm an toàn hàng hải và ngăn ngừa, ứng phó ô nhiễm môi trường.

Khi dầu thoát ra biển, tốc độ lan truyền chịu tác động của gió, sóng, dòng chảy, loại dầu và điều kiện khu vực. Nếu không được kiểm soát sớm, dầu có thể di chuyển khỏi vị trí ban đầu và tiếp cận các vùng bờ biển, hệ sinh thái, khu vực nuôi trồng thủy sản hoặc các hoạt động kinh tế ven biển.

Việt Nam đã có cơ chế ứng phó theo nhiều cấp

Tại Việt Nam, cơ chế hiện hành về ứng phó sự cố tràn dầu được quy định tại Quyết định số 04/2026/QĐ-TTg ngày 23/1/2026, có hiệu lực từ ngày 10/2/2026. Quyết định này ban hành Quy chế hoạt động ứng phó sự cố tràn dầu mới và thay thế Quyết định 12/2021/QĐ-TTg cùng Quyết định 24/2025/QĐ-TTg.

Quy chế mới phân chia hoạt động ứng phó thành ba cấp: Cấp cơ sở, cấp tỉnh và cấp quốc gia. Ở cấp cơ sở, chủ cơ sở chịu trách nhiệm tổ chức, chỉ huy lực lượng, phương tiện, thiết bị của mình hoặc lực lượng được thuê theo hợp đồng để triển khai ứng phó. Khi sự cố vượt quá khả năng của cơ sở, cơ chế báo cáo và huy động nguồn lực ở cấp tỉnh được kích hoạt. Với sự cố đặc biệt nghiêm trọng vượt quá khả năng của địa phương, Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia có thể trực tiếp chỉ đạo, phối hợp tổ chức ứng phó.

Đáng chú ý, đối với sự cố do tàu gây ra trên biển, Quy chế quy định Trung tâm ứng phó sự cố tràn dầu khu vực hoặc các đơn vị cứu hộ, cứu nạn hàng hải có thể thực hiện hợp đồng dịch vụ ứng phó theo đề nghị của thuyền trưởng, chủ tàu hoặc đại diện chủ tàu; đồng thời phối hợp với lực lượng tìm kiếm, cứu nạn hàng hải và tham gia khi được cơ quan có thẩm quyền huy động.

Điều đó cho thấy ứng phó tràn dầu trên biển không phải nhiệm vụ của một đơn vị đơn lẻ, mà là một cơ chế phối hợp giữa chủ tàu, lực lượng hàng hải, chính quyền, cơ quan chức năng và các đơn vị chuyên môn về ứng phó sự cố.

SOS có thể tham gia ở đâu?

Trong cơ chế này, vai trò của một đơn vị chuyên môn như Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam (SOS) nằm ở năng lực chuẩn bị, cung cấp dịch vụ và trực tiếp triển khai các hoạt động ứng phó khi được thuê hoặc huy động theo phương án, hợp đồng và cơ chế chỉ huy tương ứng.

Thực tế hoạt động của SOS cho thấy Trung tâm đã tham gia nhiều chương trình ứng phó và diễn tập tràn dầu trên biển, phối hợp với Bộ đội Biên phòng, chính quyền địa phương và các lực lượng liên quan. Năm 2019, SOS phối hợp tổ chức diễn tập ứng phó sự cố tràn dầu trên biển tại Khánh Hòa; năm 2025, Trung tâm tiếp tục phối hợp tổ chức diễn tập cấp tỉnh tại Ninh Bình.

Trong các tình huống như vậy, năng lực chuyên môn không chỉ nằm ở việc đưa thiết bị ra hiện trường. Một hệ thống ứng phó hiệu quả cần đồng thời có lực lượng được huấn luyện, phương tiện và vật tư phù hợp, phương án đã được xây dựng, khả năng triển khai phao quây và thu gom dầu, xử lý chất thải sau ứng phó, thông tin liên lạc và khả năng phối hợp với các lực lượng tại hiện trường.

SOS hiện cũng cung cấp dịch vụ ứng phó khẩn cấp sự cố tràn dầu, hóa chất với mạng lưới trạm ứng phó và lực lượng được đào tạo, đồng thời tham gia tư vấn xây dựng kế hoạch ứng phó cho cơ sở và địa phương.

Sẵn sàng trước khi dầu tràn vào bờ

Điểm quan trọng rút ra từ những sự cố hàng hải như tại Hormuz không chỉ nằm ở cách xử lý sau khi tai nạn xảy ra, mà ở mức độ sẵn sàng trước sự cố.

Với Việt Nam, công tác này cần bắt đầu từ việc nhận diện các nguồn nguy cơ trên biển, tại cảng, kho chứa và các tuyến vận chuyển dầu; xây dựng phương án phù hợp với điều kiện từng khu vực; duy trì lực lượng và thiết bị ở trạng thái sẵn sàng; tổ chức huấn luyện, diễn tập và xác định rõ cơ chế huy động khi tình huống vượt quá khả năng ứng phó tại chỗ.

Đối với SOS, đây cũng là hướng hoạt động xuyên suốt: Từ tư vấn kế hoạch, đào tạo diễn tập đến chuẩn bị lực lượng, thiết bị và trực tiếp tham gia ứng phó khi được huy động.

Bởi trong một sự cố tràn dầu trên biển, khoảng thời gian từ lúc dầu thoát ra đến khi lực lượng tiếp cận hiện trường có thể quyết định rất nhiều đến phạm vi lan truyền và mức độ thiệt hại. Chuẩn bị càng sớm, khả năng kiểm soát sự cố càng chủ động.

Nguồn: https://www.vietnamplus.vn/tau-cho-dau-phat-no-sau-khi-va-phai-thuy-loi-o-eo-bien-hormuz-post1136183.vnp