NHẬN DIỆN RỦI RO VÀ NÂNG CAO NĂNG LỰC ỨNG PHÓ ĐƯỜNG THUỶ

Ngày 30/10, tại Quảng Ngãi, Hội nghị tuyên truyền, phổ biến pháp luật về an toàn giao thông đường thủy nội địa khu vực phía Nam đã diễn ra với sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý Nhà nước, chuyên gia, địa phương và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực đường thủy. 

Bên cạnh các nội dung về quản lý phương tiện, người điều khiển và hoạt động vận tải, Hội nghị cũng đặt ra một vấn đề cần được quan tâm: Nguy cơ ô nhiễm môi trường phát sinh từ tai nạn giao thông và hoạt động thường xuyên của phương tiện đường thủy – liệu có tiềm ẩn rủi ro đến môi trường và ảnh hưởng đến sức khoẻ con người? 

Từ yêu cầu quản lý đến năng lực thực thi tại cơ sở

Hội nghị có sự tham gia của đại diện Bộ Xây dựng, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, Cục Đăng kiểm Việt Nam, Trung tâm Phối hợp tìm kiếm, cứu nạn hàng hải Việt Nam, Trung tâm Ứng phó sự cố môi trường Việt Nam (Trung tâm SOS), cùng lãnh đạo các Sở Xây dựng, cảng vụ, cơ quan quản lý địa phương và doanh nghiệp vận tải đường thủy từ Đà Nẵng đến Cà Mau.

Một trong những nội dung được thảo luận là yêu cầu nâng cao năng lực quản lý khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Nhiều nhiệm vụ quản lý hoạt động bến, phương tiện, người điều khiển và phối hợp ứng phó thiên tai, tìm kiếm cứu nạn, bảo vệ môi trường được đưa gần hơn với cấp cơ sở.

Toàn cảnh Hội nghị

Tuy nhiên, phân cấp chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm hướng dẫn nghiệp vụ, dữ liệu, công cụ quản lý và cơ chế phối hợp rõ ràng. Người được giao nhiệm vụ cần có đủ điều kiện để phát hiện vi phạm, nhận diện nguy cơ và tổ chức xử lý các tình huống phát sinh trên địa bàn.

Hội nghị cũng cập nhật Thông tư số 71/2026/TT-BXD ngày 17/9/2026, có hiệu lực từ ngày 15/11/2026, với các nội dung về đơn giản hóa và số hóa thủ tục thi, kiểm tra, cấp và chuyển đổi giấy chứng nhận, chứng chỉ chuyên môn. Cùng với đó, các đại biểu trao đổi về những khó khăn thực tế trong quản lý phương tiện, kiểm soát tải trọng, điều kiện kỹ thuật và hoạt động vận tải trên các tuyến đường thủy.

Khoảng trống trong quản lý phương tiện và kiểm soát ô nhiễm

Theo báo cáo được trình bày tại Hội nghị, sau khi làm sạch dữ liệu, hệ thống ghi nhận khoảng 72.216 phương tiện thủy nội địa tại 34 tỉnh, thành phố. Trong đó, phương tiện chở hàng chiếm khoảng 66,6%, phương tiện chở khách chiếm 24,7%. Đáng chú ý, cả nước mới có 38 đơn vị đăng ký tại 21 địa phương, còn 13 địa phương chưa có đơn vị đăng ký tại chỗ.

Những con số này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện công tác quản lý, cập nhật biến động và theo dõi tình trạng kỹ thuật của phương tiện. Đây cũng là một phần quan trọng trong phòng ngừa rủi ro, bởi phương tiện không được kiểm soát đầy đủ có thể trở thành điểm yếu trong bảo đảm an toàn giao thông đường thủy.

Từ góc độ môi trường, rủi ro không chỉ xuất hiện khi xảy ra tai nạn, các vụ va chạm, mắc cạn, chìm tàu hoặc cháy nổ có thể khiến dầu nhiên liệu, hóa chất và hàng hóa nguy hiểm phát tán vào nước, đất, không khí, ảnh hưởng đến khu dân cư, vùng nuôi trồng thủy sản, nguồn cấp nước và hệ sinh thái nhạy cảm.

Bên cạnh đó, hoạt động thường xuyên của phương tiện cũng có thể phát sinh ô nhiễm từ nước đáy tàu nhiễm dầu, dầu rơi vãi trên boong và nước rửa boong,… Nếu không được thu gom, lưu giữ và chuyển giao đúng quy định, các nguồn thải này có thể gây tác động tích lũy đến môi trường.

Các quy định về thiết bị phân ly dầu/nước, két chứa dầu bẩn và dụng cụ thu hồi hỗn hợp dầu/nước là những yêu cầu cần thiết. Tuy nhiên, việc trang bị thiết bị mới chỉ là điều kiện ban đầu. Cần kiểm chứng khả năng vận hành thực tế, đồng thời bảo đảm có đơn vị tiếp nhận, vận chuyển và xử lý chất thải phù hợp. Nếu thiếu mắt xích tiếp nhận tại cảng, bến, quá trình kiểm soát chất thải từ phương tiện đến nơi xử lý cuối cùng sẽ khó được thực hiện đồng bộ.

Kế hoạch ứng phó tràn dầu phải đi cùng năng lực thực tế

Một nội dung quan trọng được Trung tâm SOS đề cập tại hội nghị là yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý bằng hồ sơ sang kiểm chứng năng lực ứng phó trên thực tế.

Theo Quyết định số 04/2026/QĐ-TTg, các cảng, cơ sở và dự án thuộc phạm vi áp dụng phải lập và thực hiện kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu. Trong đó, năng lực thực chất cần được thể hiện qua nhiều yếu tố: Thiết bị phù hợp với nguy cơ, nhân sự được huấn luyện và sử dụng thành thạo phương tiện ứng phó, cơ chế chỉ huy rõ ràng, khả năng huy động lực lượng chuyên nghiệp và hoạt động huấn luyện, diễn tập định kỳ.

Trung tâm SOS trình bày tham luận tại Hội nghị 

Tại Hội nghị, Trung tâm SOS đề xuất có thể lựa chọn một cảng, bến hoặc tuyến vận tải có mức độ rủi ro cao để thí điểm mô hình quản lý và phối hợp ứng phó tích hợp. Trong mô hình này, cơ quan quản lý, doanh nghiệp khai thác, lực lượng tìm kiếm cứu nạn và đơn vị ứng phó sự cố môi trường cùng nhận diện nguồn nguy cơ, đường lan truyền, khu vực nhạy cảm và nguồn lực có thể huy động.

Cùng với đó, các bên cũng cần thống nhất cơ chế chỉ huy, phối hợp và tổ chức diễn tập những tình huống kết hợp giữa tai nạn giao thông với sự cố tràn dầu hoặc rò rỉ hóa chất. Hiệu quả của mô hình cần được đánh giá bằng những tiêu chí cụ thể như thời gian tiếp nhận thông tin, khả năng tiếp cận hiện trường, thời gian huy động lực lượng và thiết bị, khả năng bảo vệ khu vực nhạy cảm, cũng như phương án tiếp nhận và xử lý chất thải sau thu gom.

Chủ động phòng ngừa để bảo vệ môi trường đường thủy

Hội nghị tại Quảng Ngãi đã kết nối 3 vấn đề có quan hệ chặt chẽ: Yêu cầu hoàn thiện chính sách, những vướng mắc trong thực tiễn quản lý và nguy cơ mất an toàn giao thông gắn với ô nhiễm môi trường.

Từ kinh nghiệm tham gia ứng phó hơn 300 sự cố môi trường, Trung tâm SOS cho rằng công tác bảo đảm an toàn đường thủy cần được nhìn nhận theo hướng toàn diện hơn: Không chỉ phòng ngừa tai nạn, mà còn phải chủ động nhận diện nguy cơ ô nhiễm, chuẩn bị nguồn lực và kiểm chứng khả năng phối hợp khi sự cố xảy ra.

An toàn giao thông đường thủy và an toàn môi trường không phải hai nhiệm vụ tách biệt. Việc nâng cao năng lực quản lý tại cơ sở, kiểm soát chất thải từ phương tiện và chuẩn bị sẵn sàng ứng phó sẽ góp phần hạn chế hậu quả, bảo vệ nguồn nước và hệ sinh thái trong quá trình phát triển hoạt động giao thông đường thủy.